Khi bị khởi tố hoặc đưa ra xét xử, nhiều người không biết mình có những quyền gì — và vì không biết, họ vô tình tự làm hại bản thân: khai báo khi không cần thiết, không yêu cầu luật sư, bỏ lỡ thời hạn kháng cáo. Bài viết này giúp bạn hiểu rõ toàn bộ quyền của bị can và bị cáo theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 — để bảo vệ bản thân hoặc người thân một cách hiệu quả nhất.
Bị can và bị cáo khác nhau như thế nào?
Trước tiên cần phân biệt hai khái niệm này vì quyền lợi có một số khác biệt:
Bị can là người đã bị khởi tố hình sự — tức là cơ quan điều tra đã ra quyết định khởi tố bị can. Giai đoạn này bao gồm điều tra và truy tố.
Bị cáo là người đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử — tức là vụ án đã chuyển sang giai đoạn tòa. Bị cáo tham gia phiên tòa sơ thẩm và phúc thẩm (nếu có kháng cáo).
Hiểu đúng mình đang ở giai đoạn nào giúp bạn biết cần làm gì và liên hệ ai để được hỗ trợ kịp thời.
Các quyền cơ bản của bị can
1. Quyền được biết lý do bị khởi tố
Ngay khi bị khởi tố, cơ quan điều tra phải thông báo rõ ràng cho bị can biết: bị khởi tố về tội gì, theo điều khoản nào của Bộ luật Hình sự. Đây không phải ân huệ mà là nghĩa vụ bắt buộc của cơ quan tố tụng.
Nếu không được thông báo rõ ràng, bị can có quyền yêu cầu cung cấp thông tin này bằng văn bản.
2. Quyền im lặng — quyền quan trọng nhất cần ghi nhớ
Theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị can có quyền trình bày lời khai hoặc từ chối khai báo. Không ai — kể cả điều tra viên — có quyền ép buộc bị can phải khai báo hay nhận tội.
Đây là quyền mà nhiều người không biết hoặc không dám thực hiện. Trên thực tế, trong 24-48 giờ đầu bị tạm giữ, lời khai có thể ảnh hưởng rất lớn đến cả quá trình tố tụng về sau. Nguyên tắc vàng: im lặng và yêu cầu luật sư trước khi khai bất cứ điều gì.
3. Quyền có người bào chữa
Bị can có quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư bào chữa ngay từ khi bị khởi tố — không phải chờ đến phiên tòa. Cụ thể:
- Tự lựa chọn luật sư và chi trả phí theo thỏa thuận
- Được chỉ định luật sư miễn phí trong các trường hợp bắt buộc: tội có khung hình phạt từ 20 năm tù trở lên, tù chung thân hoặc tử hình; bị can là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần
- Được gặp và trao đổi với luật sư tại nơi tạm giam — điều tra viên không được có mặt trong các buổi gặp này
Luật sư có thể tham gia từ giai đoạn lấy lời khai đầu tiên nếu được mời. Đây là lý do tại sao cần liên hệ luật sư càng sớm càng tốt.
4. Quyền đọc, ghi chép tài liệu trong hồ sơ vụ án
Bị can và luật sư của bị can có quyền đọc, ghi chép và sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án sau khi kết thúc điều tra. Đây là cơ sở quan trọng để chuẩn bị bào chữa trước phiên tòa.
5. Quyền đưa ra chứng cứ và yêu cầu
Bị can có quyền chủ động đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật có lợi cho mình và yêu cầu cơ quan tố tụng thu thập, kiểm tra, đánh giá. Không được từ chối tiếp nhận chứng cứ do bị can cung cấp mà không có lý do hợp pháp.
6. Quyền khiếu nại các quyết định tố tụng
Nếu cho rằng cơ quan điều tra có hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình tố tụng — lấy lời khai trái pháp luật, tạm giam quá hạn, không cho gặp luật sư — bị can có quyền khiếu nại đến Viện kiểm sát nhân dân có thẩm quyền.
Các quyền bổ sung của bị cáo tại phiên tòa
Khi vụ án chuyển sang giai đoạn xét xử, bị cáo có thêm các quyền quan trọng sau:
7. Quyền tham gia phiên tòa đầy đủ
Bị cáo có quyền có mặt tại tất cả các phiên tòa, kể cả phiên tòa phúc thẩm. Tòa án không được xét xử vắng mặt bị cáo trừ các trường hợp đặc biệt do pháp luật quy định.
8. Quyền tranh luận tại phiên tòa
Bị cáo có quyền trực tiếp hỏi những người tham gia tố tụng khác (bị hại, nhân chứng, giám định viên), đưa ra lập luận phản bác lời buộc tội của Kiểm sát viên, và có lời nói sau cùng trước khi Hội đồng xét xử nghị án.
Lời nói sau cùng là quyền quan trọng thường bị bỏ qua — đây là cơ hội cuối cùng để bị cáo nói trực tiếp với Hội đồng xét xử trước khi họ ra phán quyết.
9. Quyền kháng cáo bản án
Trong vòng 15 ngày kể từ ngày tuyên án sơ thẩm, bị cáo có quyền kháng cáo lên Tòa phúc thẩm nếu không đồng ý với bản án. Thời hạn này rất ngắn — cần theo dõi và hành động kịp thời.
Những vi phạm quyền bị can, bị cáo thường gặp
Trên thực tế, quyền của bị can, bị cáo không phải lúc nào cũng được tôn trọng đầy đủ. Một số vi phạm phổ biến cần chú ý:
- Lấy lời khai khi chưa có luật sư — dù bị can yêu cầu nhưng bị từ chối hoặc bị thúc ép khai báo trước khi luật sư đến
- Tạm giam quá thời hạn cho phép mà không có lệnh gia hạn hợp lệ
- Không thông báo cho gia đình khi bắt, tạm giữ
- Không cho đọc hồ sơ hoặc hạn chế quyền tiếp cận tài liệu của luật sư
Khi phát hiện các vi phạm này, cần khiếu nại ngay đến Viện kiểm sát và ghi nhận bằng chứng để sử dụng trong quá trình bào chữa.
Câu hỏi thường gặp
Bị triệu tập lấy lời khai có phải là bị can không? Không nhất thiết. Bị triệu tập lấy lời khai có thể với tư cách người liên quan hoặc nhân chứng. Chỉ khi có quyết định khởi tố bị can mới chính thức là bị can. Tuy nhiên cần cẩn thận vì lời khai ở giai đoạn này cũng có thể được dùng làm chứng cứ.
Có thể từ chối không ký vào biên bản lấy lời khai không? Có. Nếu biên bản không phản ánh đúng lời khai của bạn, bạn có quyền từ chối ký và yêu cầu ghi lại đúng nội dung. Việc ký vào biên bản sai có thể gây bất lợi về sau.
Luật sư có được có mặt khi lấy lời khai không? Có, nếu bị can yêu cầu. Điều tra viên không được từ chối quyền có luật sư khi lấy lời khai trừ trường hợp vụ án liên quan đến bí mật nhà nước.
Bị cáo có thể tự bào chữa không cần luật sư không? Có. Bị cáo có quyền tự bào chữa. Tuy nhiên trong các vụ án phức tạp hoặc có khung hình phạt nặng, luật sư chuyên nghiệp giúp bào chữa hiệu quả hơn nhiều.
Người thân bị bắt — cần làm gì ngay?
Nếu người thân của bạn vừa bị bắt hoặc bị khởi tố, hãy làm ngay các việc sau:
- Liên hệ luật sư ngay lập tức — càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là trong 24 giờ đầu
- Không tự ý đến gặp cơ quan điều tra mà không có luật sư đồng hành
- Thu thập và bảo quản mọi chứng cứ có thể chứng minh vô tội hoặc giảm nhẹ tội danh
- Lưu lại tất cả thông tin về thời điểm bắt, cơ quan bắt, lý do được thông báo
Hỏi Đáp Pháp Luật Online — Luật sư bào chữa hình sự tại Hà Nội
Khi bị can hoặc bị cáo cần luật sư, thời gian là yếu tố quyết định. Hỏi Đáp Pháp Luật Online cung cấp dịch vụ bào chữa hình sự toàn trình — từ giai đoạn điều tra, truy tố đến xét xử — với hơn 6 năm kinh nghiệm tại Tòa án các cấp.
Liên hệ ngay: 039 8200 093 — Zalo phản hồi trong 24 giờ, hỗ trợ khẩn cấp ngoài giờ hành chính.
Địa chỉ: Số 164 Khuất Duy Tiến, Phường Thanh Xuân, TP. Hà Nội
