Bị khởi tố hình sự là một trong những sự kiện gây ảnh hưởng nặng nề nhất đến cuộc sống và danh dự của một người — dù sau đó được minh oan. Tuy nhiên ít người biết rằng pháp luật Việt Nam có cơ chế bảo vệ khá rõ ràng cho người bị khởi tố oan và quy định rõ trách nhiệm bồi thường của nhà nước khi xảy ra oan sai.
Bài viết này giúp bạn hiểu rõ quyền lợi của người bị khởi tố oan và những bước cần thực hiện ngay để bảo vệ bản thân.
Thế nào là bị khởi tố oan?
Khởi tố oan xảy ra khi cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố bị can đối với một người mà thực tế người đó không thực hiện hành vi phạm tội, hoặc hành vi đó không cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Về mặt pháp lý, việc khởi tố bị can không đồng nghĩa với có tội — đây chỉ là quyết định của cơ quan điều tra rằng có đủ căn cứ để điều tra một người về một tội danh cụ thể. Quyết định cuối cùng về có tội hay vô tội thuộc về Tòa án.
Tuy nhiên trong thực tế, chỉ cần bị khởi tố đã gây ra thiệt hại lớn: mất việc làm, ảnh hưởng gia đình, bị tạm giam, danh dự bị tổn hại nghiêm trọng trong cộng đồng.
Dấu hiệu cho thấy việc khởi tố có thể là oan sai
Không phải lúc nào cũng dễ nhận biết ngay từ đầu, nhưng một số dấu hiệu đáng chú ý:
Không có chứng cứ trực tiếp — cơ quan điều tra chỉ dựa vào lời khai của một người khác mà không có vật chứng, camera, nhân chứng độc lập.
Mâu thuẫn trong hồ sơ — biên bản hỏi cung ghi khác với những gì bạn thực sự khai; chứng cứ xuất hiện bất thường không có nguồn gốc rõ ràng.
Lời khai bị ép buộc — bạn hoặc người thân cảm thấy bị gây áp lực để khai theo hướng nhất định trong quá trình lấy lời khai.
Không đủ yếu tố cấu thành tội phạm — hành vi bị cáo buộc không thỏa mãn đầy đủ các yếu tố cấu thành tội danh mà quyết định khởi tố viện dẫn.
Có chứng cứ ngoại phạm rõ ràng — bạn có bằng chứng mình đang ở nơi khác vào thời điểm tội phạm xảy ra nhưng không được cơ quan điều tra xem xét.
Quyền của người bị khởi tố oan
Quyền không tự buộc tội mình
Đây là quyền quan trọng nhất. Bị can có quyền từ chối khai báo hoặc chỉ khai báo khi có luật sư bào chữa. Không ai — kể cả điều tra viên — có quyền ép buộc bị can nhận tội hoặc khai theo hướng bất lợi cho mình.
Nguyên tắc vàng trong mọi vụ án hình sự: im lặng và yêu cầu luật sư trước khi nói bất cứ điều gì.
Quyền có luật sư từ khi bị khởi tố
Ngay khi có quyết định khởi tố bị can, bạn có quyền mời luật sư bào chữa. Luật sư được tham gia từ lần lấy lời khai đầu tiên, được đọc hồ sơ và được gặp riêng bị can tại nơi tạm giam.
Quyền đưa ra chứng cứ ngoại phạm
Bị can có quyền chủ động cung cấp chứng cứ, tài liệu chứng minh mình không thực hiện hành vi phạm tội hoặc hành vi không cấu thành tội phạm. Cơ quan điều tra có nghĩa vụ tiếp nhận và xem xét những chứng cứ này.
Quyền khiếu nại quyết định khởi tố
Bị can hoặc người đại diện hợp pháp có quyền khiếu nại quyết định khởi tố bị can đến Viện kiểm sát nhân dân có thẩm quyền — cơ quan thực hiện kiểm sát hoạt động điều tra.
Cơ quan điều tra sai — ai kiểm soát?
Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan có thẩm quyền kiểm sát hoạt động điều tra. Nếu cho rằng việc khởi tố là không có căn cứ, bạn hoặc luật sư của bạn có thể:
- Gửi đơn đề nghị Viện kiểm sát hủy bỏ quyết định khởi tố vì không có căn cứ
- Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật của điều tra viên đến Viện kiểm sát
- Yêu cầu Viện kiểm sát không phê chuẩn lệnh tạm giam (nếu có)
Quy trình khi bị đình chỉ điều tra hoặc tuyên vô tội
Vụ án oan kết thúc theo một trong hai hướng: đình chỉ điều tra vì không đủ căn cứ, hoặc Tòa tuyên vô tội sau khi xét xử.
Sau khi được đình chỉ hoặc tuyên vô tội, người bị oan có quyền yêu cầu bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Quyền được bồi thường oan sai từ nhà nước
Đây là quyền lợi quan trọng mà rất nhiều người bị oan không biết hoặc không biết cách thực hiện.
Các thiệt hại được bồi thường
Theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, người bị oan được bồi thường:
Thiệt hại về vật chất: thu nhập thực tế bị mất trong thời gian bị tạm giữ, tạm giam hoặc chấp hành hình phạt; chi phí thuê luật sư; chi phí đi lại, lưu trú phục vụ cho việc giải quyết vụ án; các thiệt hại khác có thể tính toán được bằng tiền.
Tổn thất về tinh thần: được bồi thường theo số ngày bị tạm giữ, tạm giam — hiện tại mức bồi thường tổn thất tinh thần là 5 ngày lương tối thiểu/ngày bị giam giữ oan.
Khôi phục danh dự: cơ quan đã gây oan có nghĩa vụ đăng thông báo xin lỗi và cải chính công khai tại nơi cư trú hoặc nơi làm việc của người bị oan.
Thủ tục yêu cầu bồi thường
Trong vòng 3 năm kể từ ngày bản án tuyên vô tội có hiệu lực hoặc quyết định đình chỉ điều tra được ban hành, người bị oan nộp đơn yêu cầu bồi thường đến cơ quan đã gây ra oan sai.
Nếu không đạt được thỏa thuận về mức bồi thường trong quá trình thương lượng, có thể khởi kiện ra Tòa án để yêu cầu giải quyết bồi thường.
Câu hỏi thường gặp
Bị khởi tố rồi được đình chỉ có để lại “tiền án” không? Không. Chỉ có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật mới tạo ra tiền án. Quyết định đình chỉ điều tra hoặc bản án tuyên vô tội không tạo ra tiền án tiền sự.
Công ty sa thải vì lý do bị khởi tố, sau khi được minh oan có đòi lại được không? Có thể khởi kiện tranh chấp lao động về việc sa thải trái pháp luật — vì bị khởi tố không phải là căn cứ hợp pháp để sa thải theo Bộ luật Lao động.
Người thân có thể yêu cầu bồi thường thay không? Có. Người đại diện theo pháp luật hoặc được ủy quyền có thể thực hiện thủ tục yêu cầu bồi thường thay cho người bị oan.
Bị khởi tố oan — liên hệ luật sư ngay
Trong vụ án hình sự, mỗi giờ đều có giá trị. Luật sư tham gia sớm giúp ngăn chặn những sai lầm không thể cứu vãn trong giai đoạn điều tra.
Hỏi Đáp Pháp Luật Online — hỗ trợ khẩn cấp 24/7: 039 8200 093
Địa chỉ: Số 164 Khuất Duy Tiến, Phường Thanh Xuân, TP. Hà Nội
